Për shumë vjet, mbi kokën e gazetës ishte thënia e Naim Frashërit “Dhe drit’ e diturisë përpara do na shpjerë”. Megjithëse, domethënia e saj anonte nga dituria, arsimimi, të cilën, revista e parë rilindase Drita–Dituria e kishte qëllim dhe lëndë kryesore, përsëri, edhe drita letrare artistike, përveç dijes së metaforizuar, kishte rrezen e vet. Me sa ishte e lejueshme, përcillte dritë emocionale, pastronte dhe emanciponte, shpirtin njerëzor.
Pas Plenumit famëkeq të KQ të Partisë (1973) kundër liberalizmit në letërsi dhe arte, thënia e Naim Frashërit u zëvendësua me thënien e Enver Hoxhës “Shkrimtarët dhe artistët janë ndihmës të partisë në edukimin komunist të masave punonjësve”. Ky ndryshim rrënjësor i idesë për Dritën (jo për lëndën dhe qëllimin, të cilat edhe më parë ishin po ato) zëvendësonte iluminizmin rilindas shekullor e panbotëror. Fjala ndihmës, shërbëtor, çirak i vinte shkrimtarët dhe artistët, sikurse ishin, në vartësi të hapur dhe në shërbim të plotë të ideopolitikës. Drita (1961-1990) e tillë ishte, edhe pa thënien e vartësisë. Filozofia iluministe naimjane, pa mohuar dëshirën e ndoca idealistëve, kishte qenë demagogji, sa për të përfituar në autoritetin e saj, duke ndërmendur një traditë dhe emër tepër të çmuar.
Atëherë, pati edhe shenja të përngjasimit me Revolucionin Kulturor Kinez në përkrahjen e posaçme të shkrimtarëve amatorë nga klasa punëtore, me botimin me përparësi të krijimeve të tyre, punësimin në redaksi, praninë në kolegjiume letrare e artistike, në tërheqjen e mendimit kritik të masave punonjëse, punëtorëve, ushtarëve e ushtarakëve. Krahas këtyre përshtatjeve à la chinoise u mbart edhe vet gjedhja tejet proletarizuese me botimin e poezive dhe të tregimeve kineze, të shkruara nga grupe punëtorësh, ose, Gardistësh të Kuq, pa emër e mbiemër autorësh, thjesht me mbishkrimin- nga një grup punëtorësh, gardistësh të kuq.
Në gazetë, shkruhej “Organ i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë”. Formalisht, ishte në vartësi të Kryesisë së saj, e cila e ndiqte me vëmendje, jepte porosi e bënte vërejtje, sidomos profesionale.
Mirëpo, si çdo organ shtypi, edhe Drita ishte në vartësi të epërme nga Zyra e Shtypit në KQ të Partisë, dhe përmbi të, nga sekretari i KQ për ideologjinë, Ramiz Alia. Mbikqyrej, po ashtu, nga zyra kulturore në Kryeministri, nga sekretari ideologjik i komitetit të Partisë të Tiranës, dhe, në fund, nga komiteti i partisë i Rajonit nr.1, ku përfshihej administrativisht Lidhja e Shkrimtarëve. Këtyre vëzhguesve nuk u binte radha të bënin vërejtje, se kishte zëra të tjerë madhorë. Për të qenë brenda, edhe ata rrinin me laps në dorë, për të kapur shkarjet, dyshimet e tyre i dërgonin lart. Një rrjet kaq i gjerë mbikqyrjeje të shumëfishtë, pa harruar lexuesit syçelë të ideologjizuar, edhe sikur mos të donin shkrimtarët e artistët, do të shndërrohej edhe në organ a institucion ideologjik, në të cilin funksioni letrar ishte dytësor. Mbikqyrja institucionale e masive e hapur, shoqërohej, plotësohej e saktësohej me një mbikqyrje tjetër, me mjete përgjimi.
Vartësia prej kryesisë së Lidhjes shtonte një përbërës ndërlikues, ndërfuste mëritë a egon vetiake. Klanet e grupet e kishin të pamundur. Ndonjë nga ata, që kishte pushtet, në kryesi, me forma të tërthorta arrinte të zbehte lavdinë e shemrit, ta mënjanonte nga veprimtari e nderime të caktuara. Më të ndjeshme ishin situatat e ndeshjes së rivalitetit Agolli-Kadare, kryetar dhe anëtar kryesie, asnjëherë me cilësimin e njëmendët, por, i shtyrë në prapaskenë, dhe, i mbuluar me shkaqe të tjera. Shkaku i pakënaqësisë jo rrallë “gjendej” në redaksi, te sektori i kritikës, i cili, sipas situatave, gjykohej, herë, se vepra e re e Kadaresë nuk ishte vlerësuar meritueshëm, dhe, herë të tjera, se ishte vlerësuar tej masës së “merituar”. Kryeredaktori, gjithashtu, dhe sekretar i partisë së Lidhjes, e përdorte “mjeshtërisht” këtë “rivalitet” lavdie, në emër të parimeve, duke fituar mbështetjen e kryetarit dhe besimin e eprorëve më lart.
Pavarësisht situatave të vartësisë e të mbikqyrjes, Drita ishte ndër katër gazetat kryesore më të lexuesshme, edhe pse për të tjerat pajtoheshin të gjitha bibliotekat e qyteteve dhe të fshatrave, institucionet e fushave përkatëse, dhe mijëra qytetarë nga trysnia psikologjike për të treguar devotshmërinë ndaj sistemit.
Me shkrime kritike, recensione, shkrime përgjithësues, informacione dhe njoftime, ajo ka përcjellë ecurinë e letërsisë, të arteve pamore dhe të muzikës shqiptare. Duke botuar poezi dhe tregime të zgjedhura, nga krijimtaria më e fundit, ka ndikuar, gjithashtu, te lexuesi për ta ndjekur letërsinë në vazhdimësi. Drita, tanimë, është në shkuarën. Në të sotmen i përket historiografisë së letërsisë shqipe, që nuk mund ta përjashtojë të vetmin institucion të përjavshëm të jetës letrare dhe artistike në atë periudhë.
Vjeshtë, 2021